Sipas nje legjende te lashte greke te cilen e shenoi Apolodori , Illyrios , kryefisi i fisit ilir , eshte i biri i fenikasit Kadmi dhe i shoqes se tij Harmonise. Me urdherin e babait te tij , Agenorit , mbretit te fenikasve , Kadmi u detyrua te niset per ta gjetur motren e vet Evropen , te cilen e kishte rrembyer Zeusi. Mbas shume bredhjeve , duke mos menduar te kthehej pa kryer punen ne atdhe se bashku me shoket e vet eshte ndalur ne Beoti te Greqise dhe aty themeloi qytetin Teba. Duke u martuar me Harmonine ,me te bijen e perendise se luftes Aresit dhe perendeshes Aferdita, Kadmi shkoi me urdherin e profetit ne mesin e enkelejve ilire dhe u be mbreti i tyre. Aty, ne token e ilireve, i lindi i biri Illyrios, sipas te cilit iliret moren emrin . Ne pleqeri Kadmi dhe Harmonia u shnderruan ne gjarperinj dhe ne ate forme vazhduan te jetonin ne fushat e Elizese.
Kjo eshte permbajtja e shkurter e legjendes e cila Iliret i ka vene ne mitologjine e grekerve te lashte .Tani per tani ne na intereson vetem Illyriosi , ky person mitologjik sipas te cilit iliret kane marre emrin. Ne legjenden per Kadmin Illyriosi eshte i lidhur ngushte me gjarperin : ai e kishte mbeshtjelle menjehere mbas lindjes , duke percjelle keshtu ne te aftesine e vet magjike. Filologjia bashkohore po perpiqet gjithashtu te deshmoje se emri ilir ne pikpamje etimologjike eshte i lidhur me kete gjallese.Gjermani O’Gruppe i pari e solli ne lidhje emrin Illyrios me fjalen greke i’llw = kthehem , mbeshtillem kurse kjo fjale nxiret nga rrenja u el = sillet, kthehet . Filologu slloven Karel Ostir gjithashtu ka ardhur ne perfundimin se ne kete emer fshihet gjarperi . Arsyetimin per kete e gjen ne faktin se edhe gjarperi i madh mitologjik te hetiket indoevropiane kane pasur emrin nga e njejta origjine . Ai gjarper eshte quajtur Illurjanka dhe vertet eshte e veshtire qe ne formen e emrit te tij te mos shihet ngjashmeria me emrin ilir.
Megjithate , ekzistojne edhe shpjegime te tjera te emrit ilir , si per shembull, ai qe ka paraqitur Julios Pokorny dhe e pranuan disa filologe te tjere ( Paul Kretschmer) dhe arkeologet, sipas te cilit iliret jane “banoret rreth lumit Iller” (dege e Danubit afer Ulmes ne Gjermanine Jugore). Nje shpjegim tjeter , qe shpeshhere citohet , e dha arkeologu Ciro Truhelka, sipas te cilit emri ilir mund te shpjegohet me fjlen shqipe:-- “I lire”. Pervec kesaj ekziston edhe mendimi se emri ilir nuk ka origjine indoevropiane , por para indoevropiane (“pellazgjike’).
Etimologjia e emrit ilir , pervec domethenies filologjike ka domethenie shume me te gjere, sepse kjo ceshtje eshte e lidhur me teorite mbi origjinen e vete Ilirive , gjegjësisht me etnogjenezën e tyre.
Permbledhur dhe redaktuar : Ergent Petritaj---
